|
I POJAM I OSNOVNE KARAKTERISTIKE ORGANIZOVANOG KRIMINALITETA
1. Pojam organizovanog kriminaliteta
U svjetu i kod nas prisutna su različita mišljenja u pogledu definisanja pojma organizovanog kriminaliteta, tako da danas još uvjek nema univerzalne definicije sadržaja ovog pojma. Osnovi problem se ispoljava u različitim shvatanjima u odnosu na to da li svi oblici organizovanog kriminalog djelovanja predstavljaju i organizovani kriminalitet, odnosno koji su to bitni uslovi koji su nužni za postojanje organizovanog kriminaliteta, tj. da li postoji organizovani kriminalitet i kada nije uspostavljena veza kriminalne organizacije sa predstavnicima državnih, političkih, privrednih, finansijskih i drugih relevatnih struktura. Stoga nije ništa iznenađujuće što se u naučnim i stručnim radovima stranih i domaćih autora mogu naći mnoge definicije organizovanog kriminaliteta, pa bez obzira na neke njihove sličnosti, razlike ili nejasnoće, može se slobodno reći da je prisutno isto toliko definicija organizovanog kriminaliteta koliko i autora koji se bave ovom problematikom.
Analiza krivičnih djela može se vršiti na razne načine i po osnovu različitih kriterijuma. Sa stanovišta organizovanog pristupa izvršenja krivičnog djela, ista se mogu posmatrati prema broju učinilaca, te mogu biti izvršena pojedinačno i grupno, a prema načinu izvršenja mogu biti bez prethodne pripreme ili organizovano izvršena, pri čemu učinioci mogu biti početnici, prigodni učinioci i profesionalni učinioci, koji su uglavnom i specijalizovani za vršenje određene vrste krivičnih djela. Sasvim je logično da se teža i složenija krivična djela rjeđe mogu uspešno izvršiti bez prethodnih priprema koje obuhvataju planiranje samog načina i toka izvršenja krivinog djela i djelatnost i ponašanje nakon njegovog izvršenja. Cilj ovakvog pristupa u izvršenju krivičnog djela, pored njegovog uspješnog izvršenja, jeste i onemogućavanje ili otežavanje otkrivanja učinioca i pronalaženja i obezbjeđenja dokaza.
Analizom sadržaja definicijom pojma organizovanog kriminaliteta, prisutna mišljenja autora mogu se sistematizovati u dva osnovna shvatanja. Prema prvom shvatanju, među kojima su i poznati autori M.A.Eliot, H.H.Schneider, G.Kaicer, G.Fiandaca, E.Savone, organizovani kriminalitet podrazumjeva, pored postojanja kriminalne organizacije sa visokim stepenom organizovanosti, hijerarhijom, podjeljenim zadacima, disciplinom i planiranjem kriminalne djelatnosti čiji je cilj ostvarivanje dobiti i stvaranja profita, obuhvata i određenu vezu kriminalne organizacije sa državom i pojedinim njenim organima.
Ta veza se može ostvariti u vidu saradnje organa za primjenu zakona sa onima koji ne poštuju i žele da izigraju zakon (Eliot), u vidu neutralizacije policije i pravosuđa i korumpiranja vlasti, kako bi organizovani kriminalitet neotkriven ušao u legalni poslovni svijet (Schneider), vršenjem uticaja na politiku, sredstva javnog informisanja, javnu upravu, pravosuđe i privredu (Kaicer), i nasiljem i korupcijom policije, sudstva i političke izvršne vlasti (Fiandaca, Savone).
Po drugom shvatanju kojeg zastupaju J.C.Kiney, E.Rosman, H.Schuler-Springourm, D.Vens, i drugi, za postojanje organizovanog kriminaliteta nije potrebno da postoji određena veza izmežu kriminalne organizacije i države i njenih organa, već je dovoljno postojanje kriminalne organizacije koja, u cilju sticanja protivpravne imovinske koristi i bogaćenja, vrši razne oblike kriminalne djelatnosti.
|
Kriminalna organizacija vrši određenu kriminalnu djelatnost kao što su reketiranje, prostitucija, kocka, krijumčarenje (Kiney), ili da se radi o kriminalnoj organizaciji sa čvrstom strukturom, podjelom posla, odgovornošću i planiranjem kriminalne djelatnosti (Rosman), odnosno da se radi o imovinskom kriminalitetu koji nastoji da se ugradi u legalnu ekonomiju, koristeći nasilje ali i pribjegavajući u posljednje vrijeme, prefinjenim metodama uticaja (Sschuler-Springorum), ili da je to djelatnost neke grupe koja ima za cilj profit i širok dijapazon kriminalnih postupaka, često međunarodnih po svojoj prirodi (Vens).
Interesantna je i sledeća formulacija organizovanog kriminaliteta pod kojim se podrazumjevaju proizvodi pogrešne primjene i zloupotrebe javne vlasti i autoriteta zbog lične dobiti.5 Prisutna su i nastojanja da se organizovani kriminalitet sagleda kroz prizmu osnovnih pretpostavki i karakterističnih obilježja, pa shodno tome za njegovo postojanje potrebno je da budu ispuljeni sljedeći uslovi, odnosno elementi:
- trajno udruženje većeg broja osoba,
- cilj kriminalne djelatnosti koja podrazumjeva ostvarivanje ogromnih profita, odnosno pribavljanja što veće dobiti,
- hijerarhijska organizaciona struktura, subordinacija i nadređenost,
- plansko postupanje obilježeno vršenjem krivičnih djela po načinima podjele rada i specijalizacije,
- savitljivo, prilagodljivo bavljenje ilegalnim poslovima, koji su dakle uvjek prilagođeni tražnji od strane stanovništva,
- fleksibilna kriminalna tehnologija i raznovrsnost u izboru kriminalnih metoda u vršenju brojnih krivičnih djela: reket; prostitucija; kocka; krijumčarenje droge; iznuda; ucena; ubistva i telesne povrede, teror, podmićivanje i dr.
- internacionalizacija i obavezna mobilnost,
- sprega organizovanog kriminaliteta sa državnom i njenim političkim vrhom, koji uslov je odlučujući, neophodni uslov u totalitetu tih aktivnosti organizovanog kriminaliteta,6
Organizovani kriminalitet je negativna sprega interesa profesionalnih kriminalaca, korumpiranih političara i podređenih policajaca koja sprega se, u savremeno doba, pretvorila u posebno kriminalno preduzeće, koje nelegalnim aktivnostima stvara profite koji prevazilaze zarade mnogih snažnih korporacija i nacionalne dohotke većine država.
Interesantno je i mišljenje prema kojem su sljedeći sastavni elementi definicije oeganizovanog kriminaliteta:
- kriminalna organizacija kao udruženje više lica,
- tajni karakter kriminalinih organizacija,
- pisana ili nepisana pravila kriminalne organizacije u kojima su sadržani uslovi njenog djelovanja te pravo i dužnost njenih članova,
- cilj kriminalnih organizacija ( sticanje profita, imovinska korist, postizanje moći),
- vršenje krivičnih djela,
- hijerarhij ska ustrojenost kriminalnih organizacija,
- ilegalna dj elatnost se obavlja na profesionalni način,
|
- članovi kriminalne organizacije su porofesionalci,
- tajnost kriminalnih organizacija,
- monopolske tendecije kriminalbnih organizacija,
- neideološki karakter kriminalnih organizacija,
- korišćenja nasilja,
- korupcijsko djelovanje,
- internacionalno djelovanje organizovanog kriminaliteta,
- prihvatanj e raznih tehnoloških novina.
Po Reklesu (W. Reckless) organizovani kriminalitet je čvrsta i strukturisana forma kriminalnog ponašanja sa sasvim određenom poslovnom organizacijom, čija se struktura izražava u sindikatima i ostalim hijerarhijski organizovanim oblicima kriminalnog svjeta.
Među američkim autorima zapaža se mišljenje po kome se organizovani kriminalitet definiše kao djelatnost bez ideoloških primjesa u sklopu koje je uključen veći broj lica koja su međusobno povezana i hijerarhijski organizovana s ciljem bogaćenja i sticanja moći, tako što se uključuju u nelegalne, ali i zakonite radnje koje isključuju vezi rizik, a donose značajan profit. Ovako organizovane kriminalne organizacije ne trpe konkurenciju i raznim mjerama je eliminišu u cilju zadržavanja monopola u pojedinim sferama kriminalnog djelovanja, pri čemu koriste nasilje i podmićivanje.
Neki autori određuju pojam organizovanog kriminaliteta tako što navode bitne elemente kao uslov njegovog postojanja. U tom smislu interesantno je istaći stanovište, tim pre što dolazi od autora koji se smatra vrsnim poznavaocem organizovanog kriminaliteta. Prema ovoj definiciji to su sljedeći elementi:
- organizovanost i kooperativnog više prestupnika,
- korišćenje nasilja i korupcije radi lakšeg vršenja njihove djelatnosti,
- prikrivanje kriminalnih aktivnosti kroz legalne djelatnosti i korporacije,
- glavni cilj organizacije je pribavlj anj e profita,
- transnacionalni karakter jer takva dj elatnost se vrši na prostorima više država11, Kako se iz prethodnog sadržaja može zaključiti, ovaj autor organizovanom kriminalitetu
daje transnacionalno obeležje, što znači da sagledava djelovanje organizovanog kriminaliteta u nacionalnim okvirima, ali i u međunarodnim razmjerama.
Radi lakšeg ostvarivanja međunarodne saradnje u suprotstavljanju organizovanom kriminalitetu, Interpol je u dva navrata ponudio definiciju organizovanog kriminaliteta. Prva definicija koja je prezentirana 1988. godine na Prvom međunarodnom simpozijumu o organizovanom kriminalitetu, naišla je na neslaganje nekih država, tako da je usledila nova definicija Interpola, prema kojoj se organizovanim kriminalitetom smatra svaka grupa koja ima strukturu korporacije, čiji je pravashodni cilj da vršenjem protivzakonite aktivnosti pribavi novac i koja se održava na zastrašivanju i korupciji.
Analizom iznesenih i drugih definicija organizovanog kriminaliteta iz dostupne strane i domaće naučne i stručne literature može se konstatovati da među autorima postoje izvjesne razlike, ali da se mogu uočiti i određene sličnosti, pa čak u nekim elementima i podudarnosti.
|
Opšte slaganje većine autora koji se bave istraživanjem ove problematike usmjereno je na četiri osnovna elementa organizovanog kriminaliteta i to:
- trajna organizacija,
- organizacija koja racionalno radi zbog profita,
- korišćenje sile ili pretnje,
- potreba za korupcijom da bi se očuvao imunitet od primjene prava.
Interesantno je istaći podatak da i Predsjednička komisija SAD nije uspjela da ponudi
definiciju organizovanog kriminaltieta, već je samo opisala određene karakteristične kriminalne grupe, istakla njihovu zaštitu i podršku od relevantnih činilaca. Ova Komisija je ustvari organizovani kriminal predstavila kroz 11 različith grupa:
- Koza-nostra,
- Gangovi motociklista van zakona,
- Zatvorski gangovi,
- Trijade i tongde (Kinezi),
- Vijetnamski gangovi,
- Jakuza (Japanci),
- Marijeliti (Kubanci),
- Kolumbijski kkokainski prstenovi,
- Irski organizovani kriminal,
- Ruski organizovani kriminal,
- Kanadski organizovani kriminal.
Kao jedan od glavnih ciljeva o položaju organizovanog kriminala na nivou Evropske Unije je utvrđivanje tendencije u međunarodnom organizovanom kriminalu u koju svrhu je i postignuta saglasnost o spisku jedanaest karakteristika za identifikaciju organizovanog kriminala15:
- učestvovanje više od dva lica,
- svako ima svoju određenu ulogu,
- djelovanje u dužem ili neodređenom periodu,
- korišćenje nekih oblika discipline i kontrole,
- osumnjičeni su za teža krivična djela,
- deluju na međunarodnom nivou,
- korišćenje nasilja ili drugih sredstava zastrašivanja,
- korišćenje trgovinskih struktura ili strktura sličnih poslovnim,
- umešanost u pranje novca,
- uticanje na politiku, medije, javnu upravu, pravosudne organe ili privredu i
- težnja za profitom i moći.
Da bi izvršeno krivično djelo moglo da se tretira kao organizovani kriminal mora biti prisutno najmanje šest navedenih elemenata od kojih su obavezni oni koji su navedeni na prvom, petom i jedanaestom mjestu.
Nije lako ni jednostavno sublimirati definiciju organizovanog kriminaliteta na osnovu svih iznesenih stavova, kao i ostalih prisutnih mišljenja kod nas i u svjetu, jer iz mnoštva
|
raznovrsnih uslova i elemenata treba u sadržaj pojma organizovanog kriminaliteta unijeti one koje treba da čine suštinu i karakterišu ovaj vid kriminaliteta, a upravo tu i nastaju najbitnije razlike među autorima. Međutim, takvi pokušaji su prisutni, a među njih spada i sledeća definicija organizovanog kriminaliteta zasnovana na konsenzusu autora koji se bave ovim problemima u posljednje tri djecenije, koj bi trebalo da glasi: organizovani kriminalitet je trajan kriminalni poduhvat, koji se racionalno obavlja radi profita od nelegalnih aktivnosti i njegovo trajno postojanje održava se korišćenjem sile, prijetnjama, kontrolom monopola ili korumpiranjem javnih zvaničnika.
Sasvim osnovano ovaj autor u sadržaj pojma organizovanog kriminaliteta unosi i elemente nužne za njegovu zaštitu i opstanak. Naime, da bi se organizovani kriminaltiet održao mora da primenjuje nasilje i zastrašivanje ili da uspostavlja vezu sa državnim, političkim, finansijskim i drugim relevatnim subjektima. Tačno je da u stvaranju tih sprega organizovani kriminalitet najčešće koristi razne vidove korupcije, ali se takođe služi i drugim metodama. Pomenuti autor takođe smatra da kriminalna djelatnost koju čine korporacije u obavljanju svojim poslovnim aktivnosti, ili krivična djela političara ili državnih agencija, takođe se mogu smatrati delima organizovanog kriminaliteta.
Analizom dostupnih shvatanja u odnosu na sadržaj pojma organizovanog kriminaliteta može se prihvatiti sledište da uglavnom nisu sporni sljedeći elementi:
- postojanje dobro organizovane kriminalne organizacije,
- cilj vršenja krivičnih djela,
- bogaćenje i stvaranje profita.
Mišljenja su podijeljena u odnosu na neophodnost postojanja određenih veza i sprega između kriminalne organizacije s jedne i državnih i i političkih organa, ekonomskih i finansijskih subjekta, s druge strane. Ne može se zanemariti uloga države i njenih organa u organizovanom kriminalitetu i to kako sa stanovišta uspostavljanja kriminalnih veza, tako i u odnosu na značaj države i njenu spremnost da se suprotstavi organizovanom kriminalitetu, pa je stoga pogrešno marginalizovati ulogu i značaj države s oba ova aspekta.
Takođe, lica koja rade u pojedinim državnim organima, upravo su za organizovani kriminalitet interesantna zbog takvog njihovog svojstva, a ne kao individue van tih organa, pa se ne može eleminisati ta činjenica, niti takvi pojedinci posmatrati izolovano van državnog organa gdje rade. Plansko i organizovano vršenje krivičnih djela od strane kriminalnih organizcija za duži vrijemenski period, teško je održivo, ukoliko kriminalna organizacija ne uživa odgovarajuću zaštitu državnih i drugih relevatnih subjekata ili pak ne primjenjuje nasilje ili zastrašivanje.
Postojanje bilo kakve naklonosti države (aktivna ili pasivna) njenih organa i drugih relevantnih društvenih subjekata, prema pojedinim kriminalnim organizacijama, predstavlja osnov koji takvu kriminalnu organizaciju čini prepoznatljivom u odnosu na druge kriminalne roganizacije koje nisu uspjele da uspostave odgovarajuće kriminalne veze.
Organizovani kriminalitet podrazumijeva postojanje kriminalne organizacije koja ima više od dva člana, s ciljem trajnijeg vršenja krivičnih djela radi ostvarivanja imovinske koristi i odgovarajućeg uticaja, s tim što ovakva kriminalna organizacija da bi mogla da opstane nužno je da se koristi nasiljem ili nekim drugim sredstvima zastrašivanja ili da uspostavi odgovarajuću spregu sa državnim, političkim, ekonomskim i finansijskim subjektima, bilo korupcijom, ucenom, iznudom ili nekim drugim načinom. Upravo su to načini koji
|
omogućavaju opstanak organizovanom kriminalitetu, u zavisnosti od prisutnih društvenih uslova, karaktera, organizacije i oblasti kriminalnog djelovanja. Svi ostali uslovi ocrtavaju karakter i specifičnosti organizovanog kriminaliteta, upotpunjuju njegov sadržaj, ali nisu od bitnijeg uticaja za njegovo postojanje.
Polazeći od oblika organizovanja (grupa, banda, organizacija, udruženje i sl.) unutrašnjeg ustrojstva ( hijerarhija, disciplina, zakon ćutanja, omerta i sl.) postavljenih ciljeva (prihod, stalan finansijski dohodak, ostvareni profit, političke pretenzije i dr.), metoda djelovanja (korupcija, iznuda, zastrašivanje, nasilje, terorizam i sl.) i kvaliteta uspostavljenih veza (organi vlasti, državni organi, političke partije i stranke, privredni i finansijski subjekti i dr.), mogući su razni oblici ispoljavanja organizovanog kriminaliteta na unutrašnjem i međunarodnom planu.
|
|
|
|
|
|
